Συνολικό ανασχεδιασμό της Τοπικής Αυτοδιοίκησης προτείνει η Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη – ΕΛΑΣ, με αλλαγές στον αριθμό και στα όρια των δήμων, στις αρμοδιότητες των περιφερειών, στον τρόπο λειτουργίας των κοινοτήτων και στο εκλογικό σύστημα για δημάρχους και περιφερειάρχες.
Τους βασικούς άξονες της πρότασης παρουσιάζει σήμερα, Τρίτη 28 Ιουλίου 2026, ο πρόεδρος της ΕΛΑΣ Αλέξης Τσίπρας, σε εκδήλωση στο Σεράφειο του Δήμου Αθηναίων. Η εκδήλωση εντάσσεται στην προετοιμασία των προγραμματικών θέσεων του κόμματος και δεν αφορά κυβερνητικό νομοσχέδιο ή ήδη αποφασισμένη διοικητική μεταρρύθμιση.
Στις πληροφορίες που προηγήθηκαν της παρουσίασης γίνεται λόγος για δυνατότητα δημιουργίας έως και 150 νέων δήμων, μέσα από επανεξέταση των συνενώσεων που πραγματοποιήθηκαν με τον «Καλλικράτη». Δεν έχει παρουσιαστεί, πάντως, ονομαστικός κατάλογος των δήμων που θα μπορούσαν να διασπαστούν ούτε συγκεκριμένη μελέτη με τα νέα διοικητικά όρια.
Η πρόταση περιλαμβάνει ακόμη την κατάργηση των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων, την ενίσχυση των κοινοτήτων με αρμοδιότητες και δικούς τους πόρους, την καθιέρωση συμμετοχικών διαδικασιών και τη διεύρυνση της οικονομικής αυτονομίας των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Επανεξέταση των ορίων των δήμων
Ο πρώτος άξονας αφορά έναν νέο αυτοδιοικητικό χάρτη, με βασικό κριτήριο τη γεωγραφική, κοινωνική και παραγωγική συνοχή των τοπικών κοινωνιών.
Σύμφωνα με το σκεπτικό της πρότασης, ορισμένες από τις συνενώσεις του «Καλλικράτη» δημιούργησαν δήμους με μεγάλη γεωγραφική έκταση, απομακρυσμένους οικισμούς και διαφορετικά χαρακτηριστικά. Η ΕΛΑΣ προτείνει να επανεξεταστούν αυτές οι περιπτώσεις, χωρίς όμως μια οριζόντια διάσπαση όλων των μεγάλων δήμων.
Ο σχεδιασμός προβλέπει σαφέστερη κατανομή των αρμοδιοτήτων, ώστε κάθε δημόσια λειτουργία να αντιστοιχεί σε συγκεκριμένο επίπεδο διοίκησης. Το κεντρικό κράτος θα διατηρεί τον στρατηγικό σχεδιασμό, τη νομοθέτηση και τον έλεγχο νομιμότητας, οι περιφέρειες θα αναλαμβάνουν τις πολιτικές περιφερειακής κλίμακας και οι δήμοι θα έχουν την ευθύνη των τοπικών υπηρεσιών και υποθέσεων.
Η αναφορά σε έως 150 νέους δήμους παραμένει σε αυτή τη φάση μια γενική κατεύθυνση. Για να εφαρμοστεί θα απαιτηθούν μελέτες βιωσιμότητας, πληθυσμιακά και γεωγραφικά κριτήρια, προσδιορισμός εδρών, κατανομή προσωπικού και περιουσίας, καθώς και νέα νομοθετική ρύθμιση.
Πρόταση κατάργησης των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων
Σημαντική θεσμική αλλαγή αποτελεί η προτεινόμενη κατάργηση των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων.
Πρόκειται για κρατικές διοικητικές δομές που λειτουργούν σε περιφερειακό επίπεδο, αλλά δεν διοικούνται από αιρετά όργανα. Η ΕΛΑΣ υποστηρίζει ότι οι αλληλεπικαλύψεις μεταξύ υπουργείων, Αποκεντρωμένων Διοικήσεων, περιφερειών και δήμων προκαλούν καθυστερήσεις και δυσκολεύουν τον καταλογισμό της ευθύνης.
Με βάση την πρόταση, οι αρμοδιότητες των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων θα μεταφερθούν κατά κύριο λόγο στις αιρετές περιφέρειες, μαζί με το προσωπικό και τους αντίστοιχους οικονομικούς πόρους. Όσες αρμοδιότητες έχουν εθνικό ή ευρύτερο χαρακτήρα θα επιστρέψουν στα αρμόδια υπουργεία.
Η αλλαγή αυτή θα απαιτούσε εκτεταμένη νομοθετική και διοικητική προετοιμασία, καθώς οι Αποκεντρωμένες Διοικήσεις ασκούν σήμερα αρμοδιότητες που σχετίζονται, μεταξύ άλλων, με τον έλεγχο νομιμότητας, τα δάση, τη μετανάστευση, τα ύδατα και ζητήματα κρατικής διοίκησης.
Ξεχωριστή κάλπη και προϋπολογισμός για τις κοινότητες
Ο δεύτερος άξονας αφορά την ενίσχυση των δημοτικών κοινοτήτων, των χωριών και των διαμερισματικών συμβουλίων.
Η πρόταση προβλέπει την εκλογή των κοινοτικών συμβουλίων με αυτοτελή κάλπη, ώστε η επιλογή των τοπικών εκπροσώπων να μην εξαρτάται αποκλειστικά από τους κεντρικούς δημοτικούς συνδυασμούς.
Παράλληλα, οι κοινότητες προτείνεται να αποκτήσουν:
- συγκεκριμένες αρμοδιότητες για ζητήματα καθημερινότητας,
- δικό τους προϋπολογισμό,
- σταθερή και απευθείας χρηματοδότηση,
- συμμετοχή στον σχεδιασμό των δημοτικών έργων,
- και δυνατότητα εφαρμογής συμμετοχικού προϋπολογισμού.
Στόχος της πρότασης είναι αποφάσεις για μικρές υποδομές, κοινόχρηστους χώρους και τοπικές υπηρεσίες να λαμβάνονται πλησιέστερα στους κατοίκους.
Η εφαρμογή ενός τέτοιου μοντέλου θα πρέπει να συνοδευτεί από σαφή διαχωρισμό ανάμεσα στις αρμοδιότητες της κοινότητας και του κεντρικού δήμου, ώστε να μην προκύψουν νέες επικαλύψεις.
Μητροπολιτικός συντονισμός για τις μεγάλες πόλεις
Ο τρίτος άξονας αφορά την πολυεπίπεδη διακυβέρνηση, δηλαδή τη συνεργασία μεταξύ δήμων, περιφερειών και κεντρικού κράτους για ζητήματα που ξεπερνούν τα όρια ενός μόνο δήμου.
Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται οι δημόσιες συγκοινωνίες, η αντιπλημμυρική προστασία, η διαχείριση υδάτων, οι μεγάλες υποδομές και η πολιτική προστασία.
Η πρόταση περιλαμβάνει ισχυρότερους διαδημοτικούς συνδέσμους και μητροπολιτικό συντονισμό στις μεγάλες πόλεις, χωρίς να διευκρινίζεται ακόμη εάν θα δημιουργηθούν νέα αιρετά όργανα ή εάν ο ρόλος αυτός θα ασκείται μέσα από υφιστάμενες δομές συνεργασίας.
Τοπικά δημοψηφίσματα και συμμετοχικοί προϋπολογισμοί
Ξεχωριστό τμήμα του σχεδίου αφορά τη συμμετοχή των πολιτών στη λήψη αποφάσεων και στην παρακολούθηση των έργων.
Μεταξύ των προτάσεων περιλαμβάνονται:
- δεσμευτικοί συμμετοχικοί προϋπολογισμοί,
- τοπικά δημοψηφίσματα με αποφασιστικό χαρακτήρα,
- ψηφιακές και διά ζώσης διαδικασίες διαβούλευσης,
- δημόσια παρακολούθηση της εξέλιξης των έργων,
- αιτιολόγηση της απόρριψης προτάσεων πολιτών,
- και κληρωτές συνελεύσεις πολιτών για σύνθετα τοπικά ζητήματα.
Οι σχετικές διαδικασίες παρουσιάζονται ως τρόπος διαρκούς συμμετοχής των κατοίκων, πέρα από την ψήφο στις αυτοδιοικητικές εκλογές.
Για την εφαρμογή τους θα χρειαστεί να καθοριστούν ζητήματα όπως το ποσοστό συμμετοχής, οι προϋποθέσεις εγκυρότητας ενός δημοψηφίσματος και τα θέματα για τα οποία θα μπορεί να λαμβάνεται δεσμευτική απόφαση σε τοπικό επίπεδο.
Επιστροφή του δεύτερου γύρου στις εκλογές
Στην πρόταση περιλαμβάνεται και η επαναφορά του δεύτερου γύρου για την εκλογή δημάρχων και περιφερειαρχών.
Η θέση αυτή έρχεται σε αντίθεση με τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ο οποίος ψηφίστηκε τον Ιούνιο του 2026 και προβλέπει εκλογική διαδικασία σε μία Κυριακή, με δυνατότητα δεύτερου σταδίου προσμέτρησης των εναλλακτικών ψήφων όταν κανένας συνδυασμός δεν συγκεντρώσει το απαιτούμενο ποσοστό. Ο Κώδικας έχει ήδη δημοσιευθεί ως νόμος 5314/2026.
Επομένως, η επιστροφή στη δεύτερη Κυριακή δεν αποτελεί άμεσα εφαρμοζόμενη αλλαγή, αλλά πρόταση ανατροπής του πρόσφατα θεσπισμένου εκλογικού συστήματος.
Οι προτάσεις για τη χρηματοδότηση
Ο πέμπτος άξονας αφορά τα οικονομικά των δήμων και των περιφερειών.
Η ΕΛΑΣ προτείνει σταθερό και προβλέψιμο πλαίσιο χρηματοδότησης για ολόκληρη τη διάρκεια της δημοτικής θητείας, ενίσχυση των Κεντρικών Αυτοτελών Πόρων και μεγαλύτερη πρόσβαση των ΟΤΑ σε εθνικά και ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία.
Στο σχέδιο περιλαμβάνονται ακόμη:
- απόδοση του τέλους ανθεκτικότητας στους δήμους,
- αύξηση της χρηματοδότησης από το Πράσινο Ταμείο,
- μόνιμο μερίδιο της Αυτοδιοίκησης από ευρωπαϊκά κονδύλια,
- τεχνική υποστήριξη για την ωρίμανση έργων,
- και δημιουργία νέου επενδυτικού προγράμματος με την ονομασία «Φιλόδημος».
Το κείμενο επικαλείται χρηματοδοτική απόκλιση άνω των 2,5 δισ. ευρώ για λειτουργικές και επενδυτικές ανάγκες των δήμων και αναφέρει ότι ο μέσος δείκτης δημοσιονομικής αυτονομίας τους βρίσκεται στο 24,9%. Τα στοιχεία παρουσιάζονται ως βάση της πρότασης, χωρίς στο συγκεκριμένο κείμενο να παρατίθεται αναλυτική μεθοδολογία υπολογισμού.
Πρόταση που απαιτεί περαιτέρω εξειδίκευση
Το σχέδιο διαμορφώνει ένα γενικό πλαίσιο για διαφορετική κατανομή αρμοδιοτήτων, πόρων και εξουσίας μεταξύ κράτους και Αυτοδιοίκησης. Δεν αποτελεί, όμως, ακόμη πλήρες εφαρμοστικό σχέδιο.
Για την αξιολόγησή του χρειάζονται συγκεκριμένα στοιχεία για τους δήμους που προτείνεται να διασπαστούν, το κόστος των νέων διοικητικών δομών, την τύχη των εργαζομένων, τις αρμοδιότητες των κοινοτήτων και τις πηγές των πρόσθετων οικονομικών πόρων.
Παράλληλα, οποιαδήποτε υλοποίηση προϋποθέτει αλλαγή του θεσμικού πλαισίου που θεσπίστηκε μόλις τον Ιούνιο με τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Η πρόταση της ΕΛΑΣ ανοίγει, επομένως, μια νέα πολιτική συζήτηση για τη μορφή των δήμων και των περιφερειών, αλλά οι τελικές επιπτώσεις της μπορούν να εκτιμηθούν μόνο μετά την παρουσίαση αναλυτικών χαρτών, οικονομικών δεδομένων και χρονοδιαγράμματος.